Bijeenkomst De Vergeten Tuin, 27 oktober 2026
Elly Robben in gesprek met gedragsverpleegkundige Jeanette Hendriks.
Thema: Zelfde persoon, ander gedrag
De 34 deelnemers vonden het een geslaagde avond.
Dementie is een breed begrip. De veranderingen in gedrag verschillen per persoon. Ze hangen af van de plek in de hersenen waar iets misgaat.
Wat gebeurt er in de hersenen bij veranderend gedrag?
Dia uit de presentatie van Jeanette Hendriks
De figuur hierboven laat zien dat bij een waarneming het emotionele brein zorgt voor impulsief gedrag. Kinderen hebben een emotioneel brein (niveau 1 en 2). Door te leren ontwikkelt zich het denkende brein (niveau 3 en 4). Een voorbeeld: een klein kind krijgt geen koekje en gaat gillen (impulsief gedrag). Doordat het denkende brein zich ontwikkelt, leert een kind erover te praten en begrijpt het waarom iets niet mag.
Bij dementie komen de prikkels steeds minder in het denkende brein aan. Daardoor wordt er meer vanuit emotie gereageerd; niveau 3 en 4 worden steeds minder actief. Zaken als een boodschappenlijstje maken of een route uitstippelen zitten in niveau 4 en worden moeilijk. In niveau 2 zit de alarmknop. Iemand ziet iets engs, bijvoorbeeld een spin, en springt op tafel. De prikkels komen niet meer bij niveau 3 en 4, waar je gaat nadenken: de spin is klein, niks aan de hand.
Omdat het denkende deel van het brein niet meer bereikt wordt, kun je gedrag zien dat niet bij de persoon past, zoals:
- Meer primair gedrag, bijvoorbeeld roepen bij pijn in plaats van vertellen waar de pijn zit, omdat iemand de woorden niet meer vindt.
- Meer ongeremd gedrag: impulsief iets eruit flappen.
- Vriendelijke mensen kunnen boos worden door frustratie, omdat ze geen grip meer hebben op de situatie.
- Norse mensen kunnen vriendelijk worden, omdat ze meer vanuit gevoel reageren.
Hoe gaan we om met deze signalen?
Neem als voorbeeld het roepen bij pijn. In de beginfase kun je vragen wat er aan de hand is. In de volgende fase geef je suggesties, zoals: “Heb je buikpijn?” Daarna wordt een vraag te moeilijk en kun je misschien werken met pictogrammen. De fasen duren allemaal maar even, omdat het proces steeds verder gaat.
Er komt steeds meer passiviteit. Hoe krijg ik mijn partner in beweging?
Houd het klein en breng het op een positieve, prettige manier. Zeg bijvoorbeeld “Kom, we gaan samen fietsen” en niet “We fietsen naar de stad en gaan daar…”. Soms zegt iemand: “Ik weet niet meer wat ik moet doen, dus ik ga maar naar bed.” Zoek dan naar een invulling van de tijd, zoals samen tv kijken, een puzzel leggen of een rondje door de tuin of de straat.
Iemand wil iets dat eigenlijk niet meer kan
Zoek naar iets dat nog wel kan en breng het positief. Stel dat iemand naar de stad wil fietsen, maar dat lukt niet meer. Zeg dan: “Goed idee om te gaan fietsen” (maar niet naar de stad), of stel voor om samen met de auto naar de stad te gaan.
Over autorijden door iemand met dementie: geef aan dat je je zorgen maakt en ga het gesprek aan. Zeggen dat het niet meer mag, geeft vaak een emotionele reactie en de hakken gaan in het zand.
Hoe krijg ik iemand met dementie uit een kritische houding tegenover de omgeving?
Probeer de persoon af te leiden van datgene waar hij of zij kritisch op is.
Hoe komt het dat dingen van lang geleden steeds meer naar voren komen?
Het langetermijngeheugen blijft langer oproepbaar dan het kortetermijngeheugen. Tijdens je leven rol je een tapijtje uit, waarop je steeds meer kennis en kunde verzamelt. Bij dementie rolt dit tapijtje weer op. Wat opgerold is, wordt vergeten, en dus ga je terug in de tijd. Mensen vallen terug op hun oorspronkelijke taal; een later geleerde taal verdwijnt uit het geheugen.
