Psycholoog over ouderenmishandeling: ‘Vaak begint het met kleine pesterijen, zoals het afsnauwen of iets expres niet aangeven’

Regelmatig verschijnen er verhalen over ouderen die met slimme trucs van onbekenden worden overgehaald om hun pinpas met code aan de deur af te staan. Een vorm van oplichting die helaas regelmatig voorkomt.

Soms handelen geweldsplegers opzettelijk, maar in 35 procent van alle gevallen is de mishandeling het gevolg van pure onmacht of onwetendheid. “Als de partner of familieleden geweld plegen, is dat vaak omdat ze de situatie niet meer aankunnen,” aldus het Expertisecentrum Huiselijk Geweld.

Schrijnende gevallen
De schrijnendste gevallen, zoals opsluiting en uithongering, komen in het nieuws. Het meeste leed vindt echter plaats achter gesloten deuren. Onzichtbaar voor de buitenwereld. In verzorgingstehuizen waar verplegend personeel verbitterd en uitgeput raakt. Maar ook thuis, door overbelaste mantelzorgers.

Schrikbarende cijfers
Eline Maarse, woordvoerder bij ANBO-PCOB zegt: “Het zijn schrikbarende cijfers: twee jaar geleden hadden 70.000 mensen van 65 jaar en ouder wel eens te maken gehad met een vorm van mishandeling. Dat is een op de twintig ouderen.

Herken de signalen van ouderenmishandeling

• Fysiek geweld, door partner of kind
• Verwaarlozing, bijvoorbeeld onvoldoende verzorging
• Seksueel geweld
• Uitbuiting, bijvoorbeeld afpersing
• Vernedering
• Uitsluiting en pesten, bijvoorbeeld door medebewoners in een zorginstelling
• Lichamelijk geweld als hardhandig beetpakken, duwen of slaan

Schaamte
Veel ouderen schamen zich als ze geslagen worden of financieel misbruikt. In veel gevallen is de dader namelijk iemand met wie ze een persoonlijke band hebben. Een familielid, een buurvrouw of iemand die regelmatig klusjes doet of de administratie regelt.

Erover praten is ook lastig. Omdat het slachtoffer dat niet gewend is, omdat je denkt dat het wel meevalt of omdat je bang bent voor eventuele gevolgen.

“Ouderenmishandeling is een enorm taboe,” zegt Blom. Op de vraag hoe het kan ontstaan, zegt ze: “Mantelzorgers raken vaak overbelast. Niet alleen door het werk, maar ook door de emotionele band die ze hebben met de oudere.”

Emotionele band tussen moeder en kind
Ze geeft een voorbeeld: “Stel je hebt een oudere vrouw met een lichte vorm van dementie die nog goed voor zichzelf kan zorgen en een dochter heeft die mantelzorger is. Als buitenstaander herken je dat niet als bron voor problemen. Maar wat je niet ziet is hoe de relatie tussen moeder en kind vroeger was.”

Blom vertelt dat bij mantelzorgers de relatie van vroeger naar bovenkomt. “De dochter in dit geval kan denken: ‘vroeger zag je me niet staan en nu loop ik de benen uit mijn lijf voor je’. De oudere is kwetsbaar en afhankelijk. Bij de mantelzorger komt soms veel oud zeer naar boven. Dat werkt als een soort snelkookpan.”

Kleine pesterijen
De combinatie intensieve zorg en onverwerkt leed maakt de situatie complex. Blom: “Dat kan een voedingsbodem voor mishandeling zijn. De verzorger heeft misschien een leven lang niet voldoende liefde gekregen en hoopt nu eindelijk te worden gewaardeerd. Als dat vervolgens uitblijft, kan mishandeling ontstaan. Dat begint misschien met kleine pesterijen zoals het niet willen aangeven van ene glaasje water of afsnauwen.” Het kan ook extreme verwaarlozing, wraak of mishandeling tot gevolg hebben.

Blom: “Ik bezoek als ouderenpsycholoog veel verzorgingshuizen en ik kom schrijnende zaken tegen. Blauwe plekken, zware mishandeling, financiële uitbuiting.”

Uitgebluste mantelzorgers
Op de vraag of er een oplossing voor handen is, moet Blom ontkennend antwoorden. “Er wordt al jaren bezuinigd in de zorg. Verzorgers lopen op hun tandvlees. Er is steeds minder scholing en minder geld.” Er zijn volgens haar veel sombere, uitgebluste mantelzorgers en in de reguliere ouderenzorg is de uitloop groot.

Voor de mantelzorger die het niet meer aankan heeft ze wel een advies. Verzorgers die zich schuldig maken aan mishandeling doen dat vaak uit onmacht en overbelasting. “Ze schamen zich en er zit veel verdriet achter. Belangrijk is om aan een mantelzorger uit te leggen dat het normaal is om soms het gevoel te hebben dat je die oudere het liefst van de trap zou willen duwen. Vraag aan de verzorger: ‘Hoe voelt het voor jou’?

Ben je zelf mantelzorger?
Ben je zelf een mantelzorger die hulp zoekt, dan raadt Blom aan om zo snel mogelijk naar de huisarts te gaan en een verwijzing voor een psycholoog te vragen. Of zoek contact met een mantelzorg makelaar. “Mantelzorgers denken dat ze er alleen voor staan, maar niemand kan het alleen, echt niet. Zoek dus zo snel mogelijk hulp van buitenaf. Hoe eerder in het proces je dat doet, hoe beter.”

Maatschappelijk probleem
Hoe belangrijk het is om verzorgers voor te lichten en bij te staan, uiteindelijk is ouderenmishandeling vooral een maatschappelijk probleem. Blom: “Ouderenmishandeling is een taboe dat veel meer aandacht moet krijgen. Als je er nog nooit van gehoord hebt, herken je het ook niet.” Ze vindt het belangrijk om er open over te zijn en het onder de aandacht te brengen. “Zoals met de tv spotjes over het vergeten kind.”

Het lastigste vindt Blom dat er al jaren zo veel dingen niet goed gaan in de ouderenzorg, dat het voelt als dweilen met de kraan open. “Mensen zijn ouderenzorg moe. Er is geen geld, er is een groot personeelstekort dus op een dag raakt het je niet meer.”

“De algemene teneur is nog steeds dat als je oud bent, het leven voorbij is. Dat het ‘normaal’ is als je als oudere depressief voorovergebogen in een stoel zit.” Als je zo naar ouderdom kijkt, mis je zeker belangrijke signalen die kunnen wijzen op verwaarlozing en misbruik.

Hulp nodig?
Ouderenmishandeling is niet altijd duidelijk zichtbaar. Toch heb je soms het idee dat er iets niet klopt. Maak je je zorgen om iemand? Hier kun je terecht voor hulp en advies.

• Veilig Thuis: 0800 2000 (gratis, 24/7) Ook kun je maandag tot en met vrijdag van 9 tot 17 uur chatten met Veilig Thuis
• Ikvermoedhuiselijkgeweld.nl (mogelijkheden op te appen, mailen of chatten)
• ANBO Adviesteam: 0348-46 66 88 (ma t/m vrij 10 – 15 uur, alleen voor leden)

Bron: Expertisecentrum Huiselijk geweld, Sarah Blom, ANBO